عمليات رواني امريکا عليه جمهوري اسلامي ايران (تحليل محتوايي راديو فردا و راديو صداي امريکا)
چكيده
در اين تحقيق براي شناسايي ابعاد مختلف عمليات رواني امريكا عليه جمهوري اسلامي ايران، برنامههاي دو شبكه راديو فارسي امريكا، (راديو صداي امريكا و راديو فردا) به مدت دو هفته ضبط شد. سپس با استفاده از روش تحليل محتوا، موضوعات و روشهاي عمليات رواني و انواع عوامل و مخاطباني كه از آن راديوها استفاده ميكردند، تحليل انجام شد و نتايج نشان داد كه امريكا در عمليات رواني خود عليه ايران، دست كم از پنجاه موضوع، چهار گروه عوامل و 12 روش بهره ميبرد.
براي شناسايي دقيقتر اهداف عمليات رواني امريكا از نظر نخبگان استفاده شد. نتايج بيانگر آن بود كه امريكا در عمليات رواني خود عليه ايران در پي دستيابي به 15 هدف اساسي است. سرانجام تعداد مخاطبان عمليات رواني امريكا و ميزان اعتماد آنان به شبكههاي راديويي امريكا با استفاده از روش زمينهيابي مقطعي بررسي شد. نتايج نشان داد كه بسياري از شهروندان، (مستقيم يا غيرمستقيم) آماج عمليات رواني امريكا قرار ميگرفتند. اما، ميزان اعتماد آنان به دستگاه عمليات رواني امريكا اندك بود.
واژگان كليدي: عمليات رواني، تحليل محتوا، راهبردهاي عمليات رواني، آماجها و مخاطبان، اعتماد، اقناع، تغيير نگرش.
مروري بر ادبيات موضوع
صاحبنظراني همچون ورد( ) (2003) بر اين باورند كه در دنياي امروز كشورهاي مختلف در عمليات رواني عليه كشورهاي ديگر، به ويژه رقباي خويش، از رسانههاي شنيداري (راديو) و رسانه نوين چندگانه (اينترنت) بهره ميبرند. او سهولت انتقال پيام و انعطاف رسانش پيام از طريق اين دو رسانه، به ويژه راديو را از جمله مهمترين دلايل استفاده پربسامد از اين رسانهها در عمليات رواني، ميداند.
سورين( ) و تانكارد( ) (1992)، دو صاحبنظر علوم ارتباطات، نيز تأكيد كردهاند كه كاركرد اقناعي( ) از جمله مهمترين كاركردهاي رسانههاي مختلف، به ويژه راديو و تلويزيون، است. به باور اين صاحبنظران حجم وسيعي از گزارشها، اخبار، تحليلها و پيامهاي رسانهها به تغيير نگرش( ) مخاطبان توجه دارد. از نظر آنان رسانهها براي تغيير نظرات و نگرشهاي مخاطبان اغلب از روشهاي برگرفته از نظريه شرطي شدن كلاسيك( ) و درگير شدن اندك( ) استفاده ميكنند.
بر اساس نظريه شرطي كلاسيك وقتي محرك، اسم يا يك مفهوم خنثي با مفهومي كه بار هيجاني دارد، همراه شود پس از مدتي خاصيت آن را به دست ميآورد و در نتيجه واكنش مخاطبان در برابر محرك خنثي، مشابه واكنش آنان در برابر محركي كه بار هيجاني دارد، خواهد بود (بروس و اولدنديك، 2000).
نظريه درگيري اندك تصريح ميكند كه بسياري از پيامهاي راديو و تلويزيون در نيمكره راست مغز پردازش ميشوند. اينگونه پيامها «در حافظه ذخيره ميشوند، اما نميتوان آنها را به ياد آورد» (سورين و تانكارد، 1992 ترجمه دهقان، 1381 ص 273). به تعبير روشنتر، نظريه درگيري اندك، تصريح ميكند كه مخاطبان بيآنكه خود بدانند، تحت تأثير پيامهاي راديو و تلويزيوني قرار ميگيرند و آن تأثير را در رفتار خود نمايان ميسازند.
سورين و تانكارد (1991) توسل به شوخي، استفاده از جاذبههاي جنسي و هيجاني، تكرار و برجستهسازي را از جمله مهمترين روشهاي مورد استفاده رسانهها در عمليات رواني و اقناع ميدانند. آنان با مرور ادبيات تبليغات اقناعي رسانهها و به ويژه راديو، نشان دادهاند كه برجستهسازي، شايعترين روش مورد استفاده رسانهها است. آنان در خصوص استفاده رسانهها از اين روش به نقل از كورت لنگ و گلاريز، از پيشگامان فرضيه برجستهسازي رسانهاي، مينويسند:
رسانههاي جمعي توجه را به موضوعات خاص سوق ميدهند. آنها از چهرههاي سياسي تصاوير عمومي ميسازند. آنها همواره موضوعاتي را مطرح ميكنند كه افكار عمومي ناگزير بايد راجع به آنها فكر كند (ص 328). براون( ) (2001) مدعي شده است كه «عمليات رواني يعني گزينش برخي اخبار، اطلاعات و تصاوير و برجستهسازي و تكرار آنها» (ص 12).
مهرداد (1380) نيز برخي از فنون تبليغات و عمليات رواني رسانهها را به اين شرح فهرست كرده است:
1- برچسب زدن( ) (نامگذاري). رسانهها بر اساس اين تكنيك به افراد، نظامها و نهادهاي مختلف آماج، برچسب توهينآميز و ناپسندي ميزنند. «هدف استفاده از اين روش، اين است كه ايده، فكر يا گروهي محكوم شوند بيآنكه استدلالي در محكوميت آنها ذكر شود». (ص 190).
2- تعميم جذابيت. ( ) بر اساس اين تكنيك بين دو محرك كه يكي جذاب و ديگري خنثي است، پيوندي ايجاد ميشود تا محرك خنثي، خاصيت محرك جذاب را پيدا كند. اين تكنيك در واقع همان تكنيك شرطي شدن است.
3- تكنيك انتقال،( ) در اين تكنيك اقتدار، قدرت و اعتبار موضوعي به موضوع ديگري انتقال مييابد.
4- گواهي،( ) در اين تكنيك براي افزايش دامنه اثر يك پيام و تأييد آن از افراد و عوامل مقبول استفاده ميشود.
5- تكنيك مردم عادي،( ) اين تكنيك تمهيدي است كه فرستنده يا گوينده سعي ميكند به مخاطبين خويش اين پيام را القا كند كه نظرات و انديشههاي او برخاسته از فرهنگ و اعتقادات مردم كوچه و بازار است (ص 194).
6- جمعآوري كارتهاي يكدست،( ) در اين تكنيك عامل عمليات رواني ميكوشد تا جزئيات نادرست مربوط به يك موضوع را كنار يكديگر بچيند تا شنونده را ناگزير به نتيجهگيري باب ميل خويش نمايد.
7- تكنيك دسته واگن،( ) بر اساس اين تكنيك عوامل عمليات رواني طوري به مخاطبان القا ميكنند كه همه با نظرات و مواضع آنان موافقاند و يا آنچه را آنان ميگويند نظر همه است. در واقع آنان با استفاده از اين روش، ميكوشند تا از نياز به همرنگي و تمايل به، در اكثريت بودن مردم براي القاي پيامهاي عمليات رواني خود، بهره ببرند.
براون (2001) در تحليلي در مورد عمليات رواني امريكا نشان داده است كه آن كشور در عمليات رواني راديويي خود عليه كشورهاي ديگر از اغلب اين روشها بهره ميبرد. به باور او امريكا در استفاده از عمليات رواني راديويي عليه كشورهاي رقيب به ويژه كشورهايي كه در زمره مخالفان منافع او نگريسته ميشوند (نظير جمهوري اسلامي ايران)، گوي سبقت را از ديگران ربوده است.
پراتكانيس و ارنسون (ترجمه امامي و عباسي، 1383) نيز اين ادعا را پيشتر تأييد كردهاند، بر اساس يافتههاي آنان، امريكا براي ميليونها مخاطب به 37 زبان زنده دنيا پيام تبليغاتي و عمليات رواني ارسال ميكند. الياسي (1384) نشان داده است كه بيشتر پيامها به جهان اسلام و كشورهايي نظير ايران معطوف است.
عمليات رواني امريكا عليه ايران اغلب از طريق دو شبكه راديويي (راديو فردا و راديو صداي امريكا) صورت ميگيرد. راديو صداي امريكا قدمتي بيش از پنج دهه دارد، در حاليكه راديو فردا پس از اشغال عراق در سال 2003 با پيام جرج بوش (رئيسجمهور جمهوريخواه امريكا) راهاندازي شد. بوش در پيام خود تلويحاً تأكيد كرده بود كه اين راديو بايد افكار عمومي ايران را عليه نظام جمهوري اسلامي برانگيزاند و آنان را براي حمايت از اقدامات احتمالي امريكا عليه ايران آماده كند (در واقع بوش بر اين باور بود كه راديو فردا ميتواند نقشي مانند راديو المعلومات و راديو المستقبل، كه به باور او موجب تضعيف روحيه ارتش عراق و سلب حمايت مردم عراق از رژيم بعث شده بود، ايفا نمايد!).
راديو فردا از هنگام تأسيس تاكنون شبانهروزي (24 ساعته) به زبان فارسي براي مخاطبان ايراني برنامه پخش ميكند. اين راديو، كه بر روي موج كوتاه برنامه پخش ميكند و خود را فرستندهاي براي نسل فردا و وسيلهاي براي ارتباط با جهان امروز معرفي ميكند، در اين بخشها، براي مخاطبان ايراني برنامه پخش ميكند.
1- موسيقي و آهنگهاي ايراني و خارجي
2- اخبار (آخرين اخبار)
3- تفسير و تحليل
4- صداي شنوندگان
5- مصاحبه و تبادلنظر
6- متفرقه
آنها موسيقي و آهنگهاي خود را بهترين و اخبار خود را جديدترين و آخرين اخبار نام مينهند. به نظر ميرسد كه امريكاييها عمليات رواني راديويي خود را بسيار اثرگذار تلقي ميكنند. چه به نظر ميرسد، آنان بيش از هر چيز به نظريه تزريقي رسانهاي معتقداند.
محققان علوم ارتباطات در حيطه دامنه اثرات تبليغاتي و اقناعي رسانهها دست كم چهار نظريه را ارائه دادهاند. آنان نخستين نظريه را، كه از جنگ جهاني اول تا جنگ ويتنام نظريه غالب بود، نظريه تزريقي نام نهادهاند. اين نظريه تأكيد ميكند كه تبليغات سياسي، حتي اگر مستقيم انجام شود، موجب تغيير نظرات و نگرشهاي مخاطبان ميشود و آنان را براي انجام كنشهاي خاص برميانگيزد. دومين نظريه، نظريه دكترين پشتيباني است. اين نظريه تأكيد ميكند «رسانهها قادر نيستند عقايد را شكل دهند و يا نگرش مخاطبان را تغيير بدهند، بلكه صرفاً گونههاي مختلف اطلاعات را ارائه ميدهند و باورهاي موجود را تقويت ميكنند» (محسنيانراد، 1377، ص 2). نظريه سوم را نظريه يا رويكرد تأثيرات جزئي نام نهادهاند. اين رويكرد تأكيد ميكند كه دامنه اثرات تبليغات و عمليات رواني رسانهها محدود است. چه، مخاطبان اغلب تحت تأثير اطلاعات متعددي، كه از مجاري مختلفي غير از رسانهها منتشر ميشود، قرار ميگيرند و در نتيجه اثرات رسانهها بر آنها كاهش مييابد. نظريه چهارم را نظريه ارتباطات دو مرحلهاي ناميدهاند. با بيان اين نظريه اذعان ميكنند كه رسانهها بر روشنفكران و رهبران فكري جامعه تأثير ميگذارند و آنها نيز بر مردم تأثير مينهند (بروس و اولدنديك، 2000).
به نظر ميرسد هر يك از اين ديدگاهها، ابعادي از حقيقت را آشكار ميسازند. افزون بر آن، محققان تأكيد ميكنند كه هر ديدگاهي در شرايط و موقعيتهاي خاص براي تبيين فرآيند و دامنه اثرات رسانهها، به ويژه راديو، توانمندي معتبري دارد.
سؤالات اساسي
اين تحقيق در پي آن بود تا به سؤالات اساسي زير پاسخ دهد:
1- امريكا در عمليات رواني خود عليه جمهوري اسلامي ايران از چه موضوعاتي استفاده ميكند؟
2- دولت امريكا در عمليات رواني خود عليه ايران چه گروههايي را مخاطب قرار ميدهد؟
3- امريكا در عمليات رواني راديويي خود از چه نوع عواملي استفاده ميكند؟
4- در عمليات رواني راديويي امريكا از چه فنون و تكنيكهايي استفاده ميشود؟
5- امريكا در عمليات رواني راديويي خود عليه ايران چه اهدافي را تعقيب ميكند؟
6- چه تعدادي از مخاطبان ايراني (مستقيم يا غيرمستقيم) آماج عمليات رواني راديويي امريكا قرار ميگيرند؟
7- ميزان اعتماد مخاطبان ايراني به اخبار، اطلاعات و پيامهايي كه راديو فردا و راديو صداي امريكا پخش ميكنند، چه ميزان است؟
روش
در اين تحقيق، براي يافتن پاسخ سؤالات 1 تا 4 از روش تحليل محتوا،( ) و سؤال پنجم از روش زمينهيابي( ) از صاحبنظران و براي يافتن پاسخ سؤالات 6 و 7 از نظرسنجي استفاده شد.
روش نمونهگيري
براي تحليل محتوا از روش نمونهگيري تصادفي استفاده شد و مدت دو ماه (8 هفته)، هر هفته دو شب از برنامههاي راديوي فارسي امريكا، (راديو فردا و راديو صداي امريكا)، هر يك به مدت يك ساعت (32 ساعت از كل برنامههاي آن دو راديو) ضبط شد و سپس مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت.
براي انتخاب صاحبنظران از روش در دسترس استفاده شد. براي اين منظور موضوعات و روشهاي عمليات رواني راديويي امريكا (استخراج شده بر اساس تحليل محتوا) در اختيار 13 كارشناس و صاحبنظر علوم سياسي، جامعهشناسي سياسي، عمليات رواني، روانشناسي و ارتباطات قرار داده شد و از آنان خواسته شد تا بر اساس آن، اهداف عمليات رواني راديويي امريكا عليه ايران را بنويسند. اهدافي كه بيش از نيمي از صاحبنظران در خصوص آن توافق داشتند، انتخاب و بقيه حذف شد.
در روش سوم نيز از نمونهگيري در دسترس، استفاده شد. از تعدادي از دانشجويان خواسته شد تا هر يك از آنان از تمامي اقشار مختلف جامعه اعم از كارگر، دانشجو، اقليت مذهبي، نويسنده، روزنامهنگار و ... بپرسند كه: 1- آيا هميشه يا اتفاقي به راديو فردا و راديو صداي امريكا گوش ميكنند؟ 2- آيا خبرها و اطلاعات پخش شده آن دو راديو را از اشخاص ديگري ميشنوند؟ 3- چه ميزان به اخبار پخش شده آن دو راديو اعتماد دارند؟ حجم اين نمونه كه از شهر تهران انتخاب شد، 650 نفر بود.
يافتهها
در ادامه يافتههاي تحقيق به تفكيك سؤالات اساسي، گزارش ميشود:
1- موضوعات
تحليل محتوايي برنامههاي خبري و تحليلهاي راديو امريكا و راديو فردا نشان داد كه امريكاييها در عمليات رواني عليه ايران از دهها موضوع ريز و درشت استفاده مينمايند. اما، از بين آن روشهاي متنوع و متعدد، از پنجاه موضوع، بيشتر استفاده ميكنند.
1- ترور نرم
2- نقض حقوق بشر
3- زندانيان سياسي
4- نقض حقوق اقليتها
5- جنبشهاي قومي
6- جنبش دانشجويي
7- تماميتخواهي
8- اعتراضات صنفي
9- نارضايتي عمومي
10- جنگ قدرت بين مسئولان
11- ويران شدن ايران
12- اپوزيسيون
13- شيوع آسيبهاي اجتماعي
14- مردمي نبودن حكومت
15- نهادهاي انتصابي
16- تبعيض جنسي
17- تبعيض مذهبي
18- تبعيض قومي
19- بيكفايتي مسئولان
20- پنهانكاري مسئولان
21- آقازادهها
22- اقتصاد ورشكسته
23- اختلاس مسئولان
24- نبود آزادي بيان
25- سركوب آزاديخواهان
26- محدود ساختن مطبوعات
27- نارسايي قانون اساسي
28- تلاش براي دستيابي به سلاحهاي هستهاي
29- مخالفت با نهادهاي مردمي
30- مديريت غيرعلمي
31- خشونتطلبي
32- گروههاي فشار
33- حزبالله
34- بسيج و بسيجيان
35- نهادهاي نظامي
36- سركوب اهل هنر
37- روشنفكرستيزي
38- محدود ساختن آزاديهاي اجتماعي
39- تاراج منابع و ميراث فرهنگي
40- حجم زياد زندانيان
41- سرويسهاي مختلف اطلاعاتي
42- آموزش و پرورش و آموزش عالي ناكارآمد
43- نظارت استصوابي
44- انتخابات غيردمكراتيك
45- مداخله در امور كشورهاي ديگر
46- عامل تشنج خاورميانه
47- فيلترينگ و اعمال محدوديتهاي اينترنتي
48- روگرداني مردم از انقلاب
49- ناامني اجتماعي
50- محدوديت اساتيد دانشگاه
50 موضوع مورد استفاده امريكا در عمليات رواني راديويي عليه ايران به شش گروه زير تقسيم ميشوند:
1- مسائل حكومتي (داخلي)
2- مسائل حكومتي (بينالمللي)
3- حقوق و آزاديهاي مردمي
4- مسائل اجتماعي، صنفي و قومي
5- مسائل مديريتي و علمي
6- موضوعات نامتجانس
فراواني تكرار موضوعات عمليات رواني راديويي امريكا عليه ايران به تفكيك گروه موضوعات محاسبه و در جداول و نمودارهاي 1 تا 6 درج شد:
جدول 1: فراواني تكرار موضوعات داخلي حكومتي
رديف موضوع فراواني درصد
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10 جنگ قدرت بين مسئولان كشور
پنهانكاري مسئولان كشور
بيكفايتي مسئولان كشور
تبعيض جنسي در ايران
تماميتخواهي حكومت
آموزش و پرورش ناكارآمد
گروههاي فشار
نهادهاي نظامي
نهادهاي انتصابي
مردمي نبودن حكومت 13
9
14
8
7
11
9
4
10
18 13
8
14
7
6
11
9
4
10
18
جمع 103 100
نمودار 1: فراواني استفاده دستگاه عمليات رواني امريكا از موضوعات داخلي حكومتي عليه ايران
دادههاي مندرج در جدول و نمودار 1 آشكار ميسازد كه هرچند دستگاه عمليات رواني امريكا در عمليات راديويي خود عليه ايران از 10 موضوع حكومتي استفاده كرده است، آن دستگاه از سه موضوع زير بيش از بقيه استفاده كرده است.
1- مردمي نبودن حكومت
2- بيكفايتي مسئولان كشور
3- جنگ قدرت بين مسئولان كشور.
عمليات رواني راديويي امريكا تلاش كرده است تا به مخاطبان خود القا كند كه:
1- جمهوري اسلامي ايران فاقد مشروعيت مردمي است و اين حكومت اساساً در پي برآوردن اميال و خواستههاي مردم خويش نيست.
2- مسئولان ايراني فاقد مهارت و توانايي كافي براي اداره كشورند، آنان در اداره كشور از روشهايي بهره ميبرند كه فاقد كارآيي و اثربخشياند.
3- مسئولان كشوري بيش از آنكه در پي تحقق خواستههاي مردم و گشودن گره از مشكلات مردم باشند، درگير تنش، چالش و كشمكش با يكديگرند. به تعبير راديو فردا «هر گروه از مسئولان حكومت اسلامي ميكوشد تا به هر قيمتي خود را در قدرت نگه دارد، به همين خاطر آنان گاهي آنچنان با يكديگر در چالشاند كه مردم را فراموش ميكنند.»
مسائل بينالمللي
فراواني تكرار مهمترين موضوعات بينالمللي مورد استفاده عمليات رواني امريكا عليه ايران، در جدول و نمودار 2 درج شده است:
جدول 2: فراواني تكرار موضوعات بينالمللي حكومتي
رديف موضوع فراواني درصد
1
2
3
4 حمايت از تروريسم
تلاش براي توليد سلاحهاي هستهاي
مداخله در امور كشورهاي ديگر
عامل تشنج خاورميانه 13
23
7
11 24
42
13
21
جمع 54 100
نمودار 2: فراواني تكرار موضوعات بينالمللي ـ حكومتي
موضوعات و دادههاي مندرج در جدول و نمودار 2 نشان ميدهد كه عمليات رواني راديويي امريكا در تلاش رواني خود عليه ايران از چهار موضوع فراملي استفاده كرده است. آن دستگاه طي 32 ساعت برنامه راديويي 54 مرتبه از چهار موضوع مذكور استفاده كرده است و 23 مرتبه ادعا كرده است كه «ايران در پي دستيابي به سلاحهاي كشتار جمعي است». اين بعد از عمليات رواني امريكا علاوه بر مخاطب ايراني مخاطب خارجي را نيز در برميگيرد. به همين سبب در اين تحقيق از اين موضوعات با عنوان موضوعات بينالمللي حكومتي ياد شده است.
حقوق و آزاديهاي مردمي
بيشترين حجم عمليات رواني راديويي امريكا عليه ايران به موضوع حقوق و آزاديهاي مردمي مربوط است. به گونهاي كه از بين پنجاه موضوع، 15 موضوع به اين مؤلفه اختصاص يافته است. فراواني تكرار هر يك از اين موضوعات در جدول و نمودار 3 درج شده است:
جدول 3: فراواني تكرار موضوعات مربوط به مؤلفه آزاديهاي مردمي
رديف موضوع فراواني درصد
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15 نقض حقوق بشر
زندانيان سياسي
نقض حقوق اقليتها
نبود آزادي بيان
سركوب آزاديخواهان
محدود ساختن مطبوعات
نارسايي قانون اساسي
خشونتطلبي
سركوب اهل هنر
روشنفكر ستيزي
حجم زياد زندانيان
سرويسهاي مختلف اطلاعاتي
فيلترينگ
محدوديت اساتيد
انتخابات غير دمكراتيك 26
17
9
12
16
14
6
7
10
6
8
10
17
7
15 15
9
5
7
9
8
3
4
5
3
5
5
9
4
8
جمع 54 100
نمودار 3: فراواني موضوعات عمليات رواني امريكا عليه ايران
همانگونه كه دادههاي جدول و نمودار 3 نشان ميدهد دستگاه عمليات رواني امريكا طي مدت زمان مورد بررسي، 174 مرتبه از طريق دو ايستگاه راديويي خود ادعا كرده است كه در ايران آزاديهاي سياسي مردم، نقض ميشود و حقوق اساسي مردم ناديده انگاشته ميشود.
مسائل اجتماعي، صنفي و قومي
چهارمين مؤلفهاي كه دستگاه عمليات رواني امريكا از طريق دو ايستگاه راديويي بخشي از تلاشهاي تبليغاتي خود را معطوف آن ساخته است مؤلفه اجتماعي، صنفي و قومي است. فراواني تكرار موضوعات مربوط به اين مؤلفه در جدول 4 درج شده است.
جدول 4: فراواني تكرار موضوعات صنفي، اجتماعي و قومي
رديف موضوع فراواني درصد
1
2
3
4
5
6
7
8
9 جنبشهاي قومي (به ويژه كردها)
جنبش دانشجويي ايران
اعتراضات صنفي
نارضايتي عمومي
شيوع زياد آسيبهاي اجتماعي
تبعيض قومي
مخالفت با نهادهاي مردمي
محدود ساختن آزاديهاي اجتماعي
ناامني اجتماعي 11
16
8
21
30
7
12
17
12 9
12
5
16
22
5
9
13
9
جمع 134 100
همانگونه كه مطالب و دادههاي مندرج در جدول 4 نشان ميدهد عمليات رواني راديويي امريكا در تبليغات عليه ايران، 9 موضوع اجتماعي، صنفي و قومي را آماج قرار داده است و 134 مرتبه اين موضوعات را در 16 ساعت برنامه خويش تكرار كرده است. از بين 9 موضوع مذكور، موضوعات آسيبهاي اجتماعي، نارضايتي عمومي، محدود ساختن آزاديهاي اجتماعي بيش از بقيه تكرار شدهاند. به عبارت ديگر، دو راديوي مورد بحث در عمليات رواني خود عليه ايران تلاش كردهاند تا به مخاطبان خود القا كنند كه:
- در ايران آسيبهاي اجتماعي به اوج خود رسيده است،
- مردم از عملكرد متوليان نظام ناراضياند،
- حكومت ايران با محدود كردن آزاديهاي اجتماعي، عرصه را بر مردم تنگ كرده است.
مسائل مديريتي
مهمترين موضوعات مديريتي و فراواني تكرار هر يك از آنها در جدول 5 درج گرديده است.
جدول 5: فراواني تكرار موضوعات مديريتي
رديف موضوع فراواني درصد
1
2
3
4 اقتصاد ورشكسته
مديريت غيرعلمي
تاراج منابع و ميراث فرهنگي
حزبالله 11
16
10
8 24
35
22
19
جمع 45 100
موضوعات و دادههاي درج شده در جدول 5 نشان ميدهد كه امريكاييها در يكي از برنامههاي راديو فارسي 45 مرتبه اذعان داشتهاند كه اقتصاد، آموزش و پرورش و نهادها و سازمانهاي مختلف كشور بر اثر سوء مديريت يا ناكارآمدي عناصر مديريتي، دچار ضعف و فقدان كارايي شدهاند. افزون بر اين، آنان تأكيد كردهاند كه عناصر فرصتطلب و سودجو ميراث فرهنگي كشور را به سبب مديريت ناكارآمد، به تاراج بردهاند.
موضوعات نامتجانس
افزون بر موضوعات مندرج در ذيل پنج مؤلفه پيشگفته، پنج موضوع ديگر نيز مورد بهرهبرداري عمليات رواني راديويي امريكا قرار گرفته است كه در ذيل هيچ يك از پنج مؤلفه مذكور جاي نميگيرد. به همين سبب، اين موضوعات در طبقهبندي تحت عنوان موضوعات نامتجانس معرفي شدهاند. فراواني تكرار اين موضوعات در جدول 6 درج شده است.
جدول 6: فراواني تكرار موضوعات نامتجانس
رديف موضوع فراواني درصد
1
2
3
4
5 ويران شدن ايران
اپوزيسيون
تبعيض مذهبي
آقازادهها
بسيج و بسيجيان 9
19
7
16
10 15
31
11
26
17
جمع 61 100
همانگونه كه دادههاي جدول 6 نشان ميدهد دستگاه عمليات رواني امريكا با برجسته ساختن فعاليت گروههاي اپوزيسيون ايران، تكرار مكرر رانتخواري نور چشميها و آقازادههاي ايران و تخريب كاركرد بسيجيان و بسيج، در پي تأثيرگذاري بر افكار عمومي ايران است.
به منظور ارائه تصويري كلي از موضوعات مندرج در سناريوي عمليات رواني راديويي امريكا عليه ايران، فراواني كل هر يك از شش مؤلفه پيشگفته در نمودار 3 ترسيم شده است.
همانگونه كه نمودار 3 نشان ميدهد امريكا در عمليات رواني خود بيش از همه از دو موضوع حقوق و آزاديهاي سياسي و مسائل اجتمامي و قومي بهره برده است.
2- مخاطبان ايراني عمليات رواني راديويي امريكا
بررسي محتواي آشكار اخبار و اطلاعات منتشر شده در دو راديوي فارسي امريكا (راديو فردا و راديو صداي امريكا) نشان داد كه آن دو راديو دو نوع مخاطب دارد:
1- مخاطب عام (همه اقشار و گروههاي ايراني)
2- مخاطب خاص
مخاطب خاص آن دو راديو نيز شامل حداقل 7 گروه زير است:
1- روشنفكران، نويسندگان و روزنامهنگاران
2- دانشجويان
3- كارگران و كارمندان
4- اقوام ايراني، به ويژه كردها
5- بيكاران تحصيلكرده
6- نوجوانان در حال تحصيل يا ترك تحصيليها
7- زنان
ميزان شمول برنامههاي دو راديوي امريكا براي مخاطبان عام و هر يك از گروههاي هفتگانه بالا در جدول 7 درج شده است:
جدول 7: ميزان فراگيري برنامههاي دو راديوي امريكا بر مخاطبان
رديف گروه مخاطبان درصد فراواني
1
2
3
4
5
6
7
8 مخاطبان عام
روشنفكران
دانشجويان
كارگران و كارمندان
اقوام
بيكاران
نوجوانان
زنان 64
7
5
3
4
3
5
9
جمع 100
دادههاي اين جدول، بيانگر آن است كه تقريباً يك سوم كل برنامههاي دو راديوي فارسي امريكا تمام ايرانيان داخل و خارج كشور را در بر ميگيرد. پس از مخاطبان عام، زنان (با 9 درصد) و اهل قلم و روشنفكران (با 7 درصد) بيشتر از بقيه آماج عمليات رواني امريكا قرار ميگيرند. به تعبير روشنتر، عمليات رواني امريكا نخست تمام ايرانيان را مخاطب قرار ميدهد و در وهله دوم گروههاي خاص مدنظر است كه از بين آنها، زنان، اهل قلم و دانشجويان، بيش از بقيه مورد توجه عوامل عمليات رواني راديويي امريكا عليه ايران است.
3- استفاده از عوامل
يكي از ويژگيهاي بارز تبليغات و عمليات رواني معاصر، استفاده از عوامل( ) است. منظور از عوامل كسانياند كه متعلق به فرهنگ گروه مخاطباناند. به همين سبب مخاطبان معمولاً آنان را شبيه خود ميدانند (جنيس،( ) 2001).
به باور محققاني نظير كارلي( ) (2002) عوامل، بر ميزان تأثير تبليغات و عمليات رواني ميافزايند. به همين سبب، امروزه بسياري از كارگزاران عمليات رواني، استفاده از عوامل را در اولويت فعاليتهاي خويش قرار ميدهند. دستگاه عمليات رواني امريكا نيز از اين قاعده مستثني نيست. به باور زورق (1368) بخش عمده گويندگان و كاركنان راديو فارسي امريكا را، ايرانيان تشكيل ميدهند. اما، افزون بر آن تحليل محتوايي دو راديو فارسي امريكا نشان داد كه حدود يك سوم اخبار، گزارشها، تحليلها، تفسيرها و پيامهاي ويژه آن دو راديو از طريق عوامل ايراني انتشار مييابد. تحليل محتواي راديوهاي فارسي امريكا نشان داد كه عوامل مورد استفاده آن راديوها شامل گروههاي زيراند:
1- كارشناسان تقريباً دائمي
2- كارشناسان غيردائمي (موردي)
3- شنوندگان انتخابي
4- شنوندگان اتفاقي
5- افراد ناشناخته
دو راديوي خارجي امريكا براي هر يك از موضوعات مورد بحث (سياسي، اقتصادي، حقوق بشر، خبرنگاري، ادبي، فرهنگي، قومي و ...) همواره از كارشناساني نظير دكتر فرهنگ (نماينده اسبق ايران در سازمان ملل)، نوريزاده (روزنگار مقيم لندن)، ورجاوند (استاد ميراث فرهنگي)، شيرين عبادي (برنده جايزه صلح نوبل)، احمد سلامتيان (نماينده اسبق اصفهان و مقيم لندن)، عبدالله هجري (دبيركل حزب دمكرات)، ايرج جمشيدي زيدآبادي و شمسالواعظين (از خبرنگارهاي مقيم ايران)، عزتالله سحابي (ملي- مذهبي) و دكتر يزدي (دبير كل نهضت آزادي) استفاده ميكند. افزون بر آن، اين دو راديو در موارد خاص (براي نمونه به هنگام پخش گزارشهايي در خصوص نارسايي اقتصادي، مسائل نظامي، مسائل اطلاعاتي، محيط زيست و ...) از برخي كارشناسان ايراني داخل كشور يا شاغل در دانشگاههاي مختلف امريكا و اروپا استفاده ميكنند.
شنوندگان انتخابي دستگاه عمليات رواني راديويي امريكا كسانياند كه معمولاً (براي نمونه) از شهرها و مناطق مختلف ايران و يا خارج كشور، با دو شبكه راديويي مورد بحث، تماس ميگيرند و پيامهاي خود را ارسال ميكنند. اما، تأمل در بيانات و پيامهاي اين افراد به روشني آشكار ميسازد كه آنها گزينش شدهاند و عوامل آن دو راديو منظم و از پيش انديشيده شده با آنان تماس ميگيرند و از آنان ميخواهند تا پيامهاي موردنظر آنان را بيان نمايند.
اما شنوندگان اتفاقي كسانياند كه پيامهاي آنان با اهداف گردانندگان راديو صداي امريكا و راديو فردا، منافاتي ندارد و به همين سبب پيام آنان پخش ميشود. به نظر ميرسد اين گروه در زمره شنوندگانياند كه هر از گاهي به برنامههاي راديويي دو راديوي مذكور گوش ميدهند. احتمالاً پيامهاي اين گروه از آن رو پخش ميشود كه شنوندگان و مخاطبان آن راديوها تصور نكنند كه همه تماسگيرندگان با آن راديوها گزينشياند. چه، گاهي از طريق برخي از اين پيامرسانان پيامهاي دوجانبهاي نيز ارسال ميشود.
گروه آخر كسانياند كه اغلب صداي آنها پخش نميشود بلكه از آنها با عنوان يك شهروند تهراني، كرد، تماسگيرنده، دفترخانه و نظاير آن ياد ميشود. به نظر ميرسد برخي از اين به اصطلاح شنوندگان، اصلاً وجود خارجي ندارند. فراواني پخش پيامهاي هر يك از عوامل پنجگانه ياد شده در برنامههاي مورد تحليل در جدول 8 درج شده است:
جدول 8: تعداد موارد پخش صداي عوامل از راديو صداي امريكا و راديو فردا، طي هشت شب برنامه انتخابي
رديف نام عوامل فراواني درصد
1
2
3
4
5 كارشناسان دائمي
كارشناسان موردي
شنوندگان انتخابي
شنوندگان عام (اتفاقي)
شنوندگان ناشناخته 15
14
25
12
7 20
19
34
16
11
جمع 73 100
دادههاي جدول 8 نشان ميدهد، شنوندگان گزينشي (با 34 درصد) و كارشناسان دائمي (با 20 درصد) بيش از ديگر عوامل، مورد استفاده دستگاه عمليات رواني راديويي امريكا قرار گرفتهاند. همچنين از 1920 دقيقه برنامه ضبط شده (با احتساب زمان پخش موسيقي)، 438 دقيقه به پخش صداي عوامل، اختصاص داده شده است. با حذف مدت زمان پخش موسيقي (720 دقيقه)، سهم عوامل به 36 درصد افزايش مييابد. به عبارت ديگر، 36 درصد از كل عمليات رواني راديويي امريكا عليه ايران را عوامل ايراني شناخته شده و ناشناخته، اجرا ميكنند.
4- روشها و راهبردهاي عمليات رواني راديويي امريكا
تحليل محتوايي برنامههاي پخش شده دو راديوي فارسي امريكا نشان داد كه دستگاه عمليات رواني امريكا از روشها و راهبردهاي مختلفي عليه ايران استفاده ميكند. در ادامه مقاله برخي از آن روشها و راهبردها، مرور ميشوند:
• ايجاد ابهام و شائبه. روش ابهام برگرفته از نظريه روانشناسي گشتالت است. به باور پيروان اين نظريه ذهن آدمي ابهام را بر نميتابد از همين روي هنگام احساس ابهام، در پي رفع آن برميآيد. چه، تنش برخاسته از ابهام، آدمي را به تكاپو واميدارد و او را تا رفع آن، فعال نگه ميدارد.
راديو فردا و راديو صداي امريكا براي ايجاد ابهام در اذهان شهروندان ايراني اخبار و اطلاعات ناقص، شبههانگيز و اغلب نادرست، در زمينه رهبران و نهادهاي جمهوري اسلامي پخش و آنان را به جستجوي اطلاعات بيشتر در خصوص آن اخبار و اطلاعات دعوت ميكنند. خبر زير، كه در اخبار شامگاهي صداي امريكا (1/4/84) پخش شد، گوياي اين واقعيت است:
«.... از قول منابعي كه نخواستهاند نامشان فاش شود، گزارش شده است كه گروهي از نمايندگان مجلس در تدارك ارائه طرحهايياند كه بيش از گذشته موانعي را بر سر راه آزاديهاي اساسي و آزادي مطبوعات ايجاد ميكند. هرچند جزئيات بيشتري در خصوص اين گزارش، فاش نشده است همكاران ما درصدداند تا اطلاعات بيشتري در زمينه آن به دست آورند، تا آن را به اطلاع شنوندگان خود برسانيم.»
يكي از روشهاي هميشگي راديو فردا براي ايجاد شبهه و ابهام، طرح سؤال و درخواست از شنوندگان براي پاسخ به آن است. معمولاً آن راديو هر هفته يك سؤال مبهم و شكبرانگيز را طرح و در طول هفته بارها آن را تكرار ميكند. تعدادي از سؤالات مطرح شده آن راديو، به شرح زير است.
- به نظر شما در دنياي امروز روابط پسر و دختر چگونه بايد باشد؟
- چرا پس از انقلاب در ايران ميزان جرائم و آسيبهاي اجتماعي افزايش يافته است؟
- چرا خيلي از جوانان ايراني علاقهمنداند كه از ايران خارج شوند؟
- چرا فكر ميكنيد حكومت ايران در تحقق وعدههايي كه به مردم داده است موفق نبوده است؟
همانگونه كه از محتواي سؤالات مشخص است، شبكههاي راديويي امريكا بيش از آنكه در پي نشر اطلاعات و تبادلنظر با مخاطبان و جز آن باشند، در پي القاي ناكارآمدي جمهوري اسلامي و ايجاد شك و شبهه در مورد ارزشهاي ديني و هنجارهاي مذهبي بوده است.
• الگودهي. راديوهاي امريكا با معرفي و تبليغ الگوهاي مطلوب خويش (نظير معرفي هنرپيشههاي هاليودي، خوانندگان لسآنجلسي و افرادي كه پس از انقلاب از ايران مهاجرت كردهاند و مصاحبههاي مكرر با آنها و برجستهنمايي موفقيتهاي آنان، در صدداند تا زمينه همانندسازي نوجوانان و جوانان ايراني با اين الگوها را ميسر سازند. به ويژه، در مصاحبه با چهرههاي مطلوب خويش، از آنان ميخواهند تا فرآيند گذران زندگي خويش را بازگو كنند. آنان نيز اغلب آن بخش از زندگي خويش را بازگو ميكنند كه با هنجارهاي مطلوب جامعه ايران مغايرت دارند. نمونه زير، كه از زبان يك جوان به اصطلاح موسيقيدان موفق بازگو شده است، بيانگر اين واقعيت است: معمولاً صبحها پس از بيدار شدن چند دقيقهاي ورزش ميكنم، بعد صبحانهام را ميخورم و به دوست دخترم زنگ ميزنم. چند دقيقهاي با هم گپ ميزنيم و قربون صدقه هم ميرويم. بعد به انستيتو ميروم. در آنجا با دوستانم كه چند دختر و پسر باحال ايراني و امريكايياند، كار ميكنيم. ناهار را با هم ميخوريم. عصر با دوست دخترم قدم ميزنيم، گاهي به سينما يا .... ميرويم. شبها هم معمولاً در پارتيها دور هم جمع ميشويم و ميخوريم، مست ميشويم و ميگوييم و ميخنديم.
• نفي و اثبات. در اين روش «مبلغ سعي ميكند همه پيامهاي رقيب را نفي و شيوه و پيام مطلوب خويش را اثبات كند» (زورق، 1368، ص 126). دستگاه عمليات رواني راديويي امريكا به اشكال مختلفي از اين روش بهره ميگيرد. براي مثال، براي اثبات اينكه سبك زندگي غربي بهترين سبك زندگي است ابتدا ديگر اشكال و سبكهاي زندگي در غرب را تشريح ميكند و آنگاه معايب آنها را برجسته ميسازد و در آخر اثبات ميكند كه لازمه خوشبختي اتخاذ سبك زندگي امريكايي است. يا براي نفي نوع حكومت اسلامي در ايران و اثبات ناكارآمدي آن در اداره جامعه، ابتدا آسيبهاي اجتماعي و سياسي پديد آمده در جامعه را برميشمارد و به كمك عوامل، آنها را برجسته ميسازد، آنگاه به برجستهسازي محاسن دمكراسي ليبرال مبادرت ميورزد.
• استناد مكرر. راديوهاي فارسي امريكا براي آنكه پيام و خبر خويش را موثق نشان دهند اغلب به منابع و عوامل متعددي استناد ميكنند. براي نمونه، براي آنكه به مخاطبان خود بقبولانند كه در زندانهاي ايران از شكنجههاي جسمي و رواني استفاده ميشود معمولاً با چند وكيل، چند تحليلگر سياسي و چند زنداني آزاد شده مصاحبه ميكنند. علاوه بر آن، خبر شكنجه را به نقل از جرايد داخلي ايران، خبرنگاران بدون مرز و سازمانهاي خاص حقوق بشر، بارها بازگو ميكنند.
• برجستهسازي. كمتر خبر، پيام، گزارش يا تحليلي در راديوهاي خارجي امريكا پخش ميشود كه در آن، يك يا چند نارسايي اقتصادي، اجتماعي، اداري، امنيتي و جز آن در ايران برجسته نشده باشد. براي مثال آنان حادثهاي نظير وقوع يك تصادف خونين در جادههاي ايران را به بهانهاي براي پخش ساعتها برنامه در خصوص ناكارآمدي و بيتوجهي حكومت اسلامي در حفظ جان شهروندانش تبديل ميكنند. يا غرق شدن چند نفر در درياي خزر را برجسته ميسازند و آن را به وسيلهاي براي تبليغ عليه نهادهاي انقلابي كه مانع شنا كردن مردم در سواحل امن ميشوند، تبديل ميكنند. بزرگنمايي آمار بيكاران (گاهي تا 30 درصد)، بيش از حد نشان دادن آمار طلاق، برجستهسازي آمار خودكشي و انتساب آن به نارضايتي عمومي، كودكآزاري و مرتبط كردن آن به فقدان آزاديهاي جنسي، اغراق در آمار زندانيان (حتي تا چند برابر)، بزرگنمايي فرار دختران از خانه و برجستهسازي اعتراضات صنفي از جمله روشهاي ديگري است كه دستگاه عمليات رواني امريكا از آن استفاده ميكند.
• استناد مجازي. استناد به آمار، ارقام و اسنادي كه در عمل، امكان بررسي صحت و سقم آنها وجود ندارد، از جمله روشهاي ديگري است كه دستگاه عمليات رواني امريكا از آن بهره ميبرد. براي مثال راديو صداي امريكا در گزارشي ادعا كرد كه «سطح روابط اجتماعي مردم ايران پس از انقلاب، بر اثر مشكلات معيشتي و افزايش بياعتمادي ناشي از اعمال سياستهاي حكومت، كاهش يافته است». يا «ميزان گرايش به خروج از كشور، در ميان تحصيلكردهها افزايش يافته است». ناگفته آشكار است كه امكان بررسي صحت و سقم هيچ يك از اين دو ادعا، براي مردم، وجود ندارد.
• استناد به آمار و ارقام نادرست. دستگاه عمليات رواني امريكا براي القاي دقيق بودن ادعاها و پيامهاي خويش اغلب به آمار و ارقام استناد ميكند. براي مثال صداي امريكا در خبري اعلام كرد «شواهدي در دست است كه نشان ميدهد پنج ميليون ايراني تحصيلكرده و متخصص بعد از انقلاب از ايران فرار كردهاند».
• سرايت و همرنگي. تبليغات و عمليات رواني راديويي امريكا اغلب با استفاده از اصل همرنگي چنين به مخاطبان ايراني القا ميكند كه بيشتر مردم با سياستهاي حاكم مخالفاند»، «كمتر كسي در انتخابات شركت ميكند»، «همه ميخواهند به زودي شاهد دمكراسي در كشورشان باشند»، «كسي ديگر اينها را قبول ندارد»، «مردم از روحانيون بيزارند»، «همه مسئولان غرق فساداند»، «ديگر كسي تمايلي به حكومت اسلامي ندارد» و ...
• دروغ بزرگ. روش دروغ بزرگ كه نخستين بار كارگزار اصلي عمليات رواني آلمان نازي، گوبلز، از آن استفاده كرد و اكنون نيز دستگاه عمليات رواني امريكا از آن استفاده ميكند. براي نمونه راديو فردا در تير 84 اعلام كرد «ايران دو تا پنج سال آينده چند كلاهك هستهاي توليد ميكند»
• نامگذاري. نامگذاري از جمله روشهاي عمليات رواني رسانهاي است كه دستگاه عمليات رواني امريكا در استفاده از آن گوي سبقت را از ديگران ربوده است. بر اساس اين روش براي پديدهها، اشخاص، نهادها و حتي نظامها نامهايي انتخاب و تكرار ميشود كه بار هيجاني و عاطفي شديدي دارد و بر نگرش مخاطبان نسبت به آن پديده، تأثير عميقي بر جاي ميگذارد. مفاهيمي نظير محور شرارت، انتخابات فرمايشي، ارتجاع مذهبي، بنيادگرايي اسلامي، نظام سركوبگر، رژيم توتاليتر، آپارتايد مذهبي و بسيجيان، تنها برخي از دهها مفاهيمياند كه در عمليات رواني راديويي امريكا، بسيار استفاده ميشود.
• حذف و تحريف آگاهانه. هرچند راديوهاي فارسي امريكا برخي از اخبار منتشر شده رسانههاي عمومي ايران را انعكاس ميدهند، اغلب بخشهايي از آن اخبار و پيامها را حذف يا تحريف ميكنند كه موجب تغيير در محتوا و معاني آن مفاهيم ميشود. براي مثال راديو امريكا اين خبر وزير دفاع ايران كه «استفاده از فناوري هستهاي صلحآميز حق ما است و كسي نميتواند ما را از اين حق محروم سازد» چنين نقل كرد: «استفاده از فناوري هستهاي حق ماست و با هر كسي كه بخواهد اين حق را از ما سلب كند مقابله ميكنيم».
• جمعآوري كارتهاي يكدست. «تكنيك جمعآوري كارتهاي يكدست به معني انتخاب جزئيات و تكههاي پراكندهاي از يك موضوع يا واقعهاي است كه از ميان انبوهي از اطلاعات واقعي و نادرست دستچين شده است به نحوي كه با يكديگر مطابقت ميكنند. اين جزئيات ممكن است حقايق مربوط به يك موضوع و يا واقعهاي باشد، يا ممكن است انتخابي از سخنان و مدارك كذب باشد» (مهرداد، 1380، ص 195).
در عمليات رواني راديويي امريكا از اين تكنيك كراراً استفاده ميشود. آنان هرگاه بخواهند عليه يك مسئول يا نهاد ايراني تبليغ كنند بخشي از گفتهها و يا عملكرد او را، جمعآوري و همراه با بيانات كذب و يا حذف و تحريف آن گفتهها، پخش ميكنند. آنان از اين روش به شيوه ماهرانهاي استفاده ميكنند به گونهاي كه مخاطب كمتر متوجه كذب بودن پيام يا گزارش منتشر شده ميشود.
ميزان استفاده از شيوههاي عمليات رواني راديويي
فراواني و درصد استفاده دستگاه عمليات رواني راديويي امريكا از هر يك از شيوههاي پيشگفته در طول برنامههاي ضبط شده، محاسبه و در جدول 9 درج گرديد:
جدول 9: فراواني و درصد استفاده از شيوههاي عمليات رواني راديو فردا و راديو امريكا طي 32 ساعت برنامه
رديف روش فراواني درصد (در كل روشها)
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12 ايجاد ابهام
الگودهي
كارتهاي يكدست
نفي و اثبات
استناد مكرر
برجستهسازي
استناد مجازي
استناد به آمار و اسناد نادرست
همرنگي و سرايت
دروغ بزرگ
نامگذاري
حذف 10
16
12
8
11
32
12
7
19
3
17
6 6
10
9
5
7
21
8
4
12
2
11
5
جمع 153 100
دادههاي درج شده در جدول 9، بيانگر آن است كه دستگاه عمليات رواني راديويي امريكا، از شش روش زير بيشتر استفاده كرده است:
1- برجستهسازي
2- همرنگي و سرايت
3- نامگذاري
4- الگودهي
5- كارتهاي يكدست
6- استناد مجازي
دستگاه عمليات رواني امريكا براي افزايش اثربخشي روشهاي خود اغلب از موسيقي، سرگرمي، پخش صداي شنوندگان، گفتگو با كارشناسان و متخصصان علمي و جز آن استفاده كرده است.
5- اهداف عمليات رواني امريكا عليه ايران
همانگونه كه پيشتر گفته شد موضوعات و روشهاي عمليات رواني راديويي امريكا عليه ايران پس از استخراج در اختيار چند كارشناس قرار گرفت و از آنان خواسته شد تا بر اساس آن و با توجه به اطلاعات خود، مهمترين اهداف عمليات رواني امريكا عليه ايران را فهرست نمايند. خلاصه نتايج به دست آمده، در جدول 10 نشان ميدهد بالاترين توافق بر سر هدف نهم (ايجاد اختلاف بين جناحها و گروههاي دروننظام) است (براي اطلاع از فرآيند تجربي ايجاد و گسترش اختلاف بين دو گروه و روشهاي از ميان برداشتن آن، تابلو 1 را ببينيد).
پس از هدف نهم، بالاترين توافق مربوط به هدف دوم (ايجاد نگرش منفي نسبت به مسئولان نظام)، هدف دهم (القاي ناكارآمدي نظام اسلامي در اداره جامعه)، هدف اول (ايجاد نگرش منفي نسبت به كل نظام) و هدف دوازدهم (ايجاد نگرش منفي نسبت به روحانيت) است.
جدول 10: اهداف عمده عمليات رواني امريكا عليه ايران
رديف اهداف درصد توافق كارشناسان
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10
11
12
13
14
15 ايجاد نگرش منفي در مردم نسبت به نظام
ايجاد نگرش منفي در مردم نسبت به مسئولان نظام
القاي يأس و نااميدي در مردم
تهييج اقوام عليه نظام
تهييج اقليتها عليه نظام
ترغيب مردم به انجام كنشهاي اعتراضآميز
تضعيف روحيه نيروهاي حامي نظام
ايجاد اختلاف بين نظاميان
تشديد اختلاف گروههاي درون نظام
القاي ناكارآمدي نظام اسلامي
تقويت روحيه گروههاي اپوزيسيون
ايجاد نگرش منفي در مردم نسبت به روحانيت
ترغيب مردم به عدم مشاركت سياسي
تضعيف ارزشها و هنجارهاي ديني
تحريك كشورهاي ديگر عليه ايران 92
96
58
31
22
68
70
23
99
93
79
91
78
57
43
تابلو 1: فرآيند تجربي ايجاد اختلاف بين گروهها و روشهاي از ميان برداشتن آن (به نقل از رفيعپور، 1378، صص 128-126).
مظفر شريف (روانشناس ترك مقيم امريكا) در دهه 60 ميلادي اردويي تابستاني براي تعدادي از نوجوانان امريكايي تشكيل داد كه 24 نوجوان با ميانگين سني 12 سال در آن اردو شركت كردند با اينكه همگي از نظر رواني، سالم و از نظر اجتماعي و اقتصادي (خانواده) نيز، شرايط مشابهاي داشتند، اما يكديگر را از قبل نميشناختند. شريف دو نفر دانشجو را مأمور مشاهده و نظارت بر كار اين نوجوانان كرده بود ...
آقاي شريف در نقش سرايدار سادهلوح مزرعه سبز و خرمي كه اردو در آنجا تشكيل شده بود، ظاهر ميشد و گاهگاهي سؤالات ابلهانهاي ميكرد كه حمل بر بياهميتي و ناداني او شود، تا كسي او را مزاحم نپندارد.
آزمايش در چهار مرحله انجام گرفت و هر مرحله بين 3 تا 4 روز ادامه داشت:
1- در مرحله اول بچهها فرصت يافتند همديگر را بهتر بشناسند و با يكديگر آزادانه دوست شوند. بدين ترتيب گروههايي تشكيل شد كه در هر يك از آنها بچهها به يكديگر علاقهمند شده بودند.
2- در مرحله دوم كل بچهها، عليرغم ميلشان، به دو گروه تقسيم شدند. طولي نكشيد كه افراد هر گروه علاقه شديدي به يكديگر پيدا كردند.
3- در مرحله سوم هر يك از گروهها (كه هر يك براي خود نامي نيز برگزيده بودند) به توصيف مثبت خود و توصيف منفي گروه مقابل پرداختند (براي نمونه ما ورزشكاريم در حالي كه آنها ضعيفاند و ...). آنها حتي تا آنجا پيش رفتند كه يكديگر را به بيصداقتي متهم و به هم توهين ميكردند و همديگر را ميزدند و حتي پرچم يكديگر را هم به آتش ميكشيدند [مأموريت دامن زدن به اين اختلافات بر عهده خود مظفر شريف، كه در نقش سرايدار سادهلوح ظاهر ميشد، بود].
نتيجه ارزيابي دو دانشجوي ناظر در اين مرحله نشان داد كه هر يك از دو گروه خود را با ويژگيهايي نظير با شهامت، با استقامت، مرتب و منظم توصيف ميكرد، در حالي كه گروه رقيب را حقهباز، جر زن و كثيف ميناميد.
4- در مرحله چهارم بار ديگر 24 نوجوان به يك گروه واحد متحد و منسجم برگردانده شدند. براي اين منظور اقدامات زير صورت گرفت:
- لوله آب اردوگاه از روي عمد خراب شد و در نتيجه همه نوجوانان درگير تعمير آن شدند (ايجاد نياز مشترك)
- يك مسابقه ورزشي بين بچههاي اردو و تيم شهرك اردو، ترتيب داده شد (ايجاد دشمن مشترك)
- بعد از تعريف زياد از يك فيلم سينمايي و ترغيب به كرايه آن، بچهها پساندازهاي خود را روي هم گذاشتند تا بتوانند آن فيلم را كرايه كنند (ايجاد منافع مشترك)
- يك برنامه گردش جمعي به مناطق بسيار جالب و زيبا ترتيب داده شد و بچهها فعالانه براي فراهم ساختن شرايط آن گردش، با يكديگر همكاري كردند (ايجاد نشاط مشترك)
نتيجه اين چهار فعاليت نشان داد: نوجواناني كه 4-3 روز قبل از اين مرحله سخيفترين و ركيكترين واژهها را در مورد يكديگر به كار ميگرفتند، به دوستان صميمي تبديل شدند.
- تعداد مخاطبان مستقيم و غيرمستقيم عمليات رواني راديويي امريكا
همانگونه كه پيشتر گفته شد، براي مشخص كردن تعداد مخاطبان مستقيم و غيرمستقيم عمليات رواني راديويي امريكا از 650 نفر از شهروندان تهراني (متشكل از گروهها، اقشار و اقوام مختلف) دو سؤال پرسيده شد. حاصل پاسخهاي آنان به آن دو سؤال در جداول 11 و 12 درج شده است.
جدول 11: ميزان استماع برنامههاي راديو فردا و راديو صداي امريكا (مستقيم)
رديف ميزان استماع مستقيم ف
ثبت کننده خبر: M Sh
تعداد دفعات
مشاهده شده: 4990
|
سایر مطالب
|
